Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis) - (spotykana także pisownia "hizop") gatunek rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), niewielki półkrzew, na ogół dorastający do 20-30 cm wysokości (chociaż trafiają się egzemplarze 60-70 centymetrowe). Liście niewielkie, lancetowate lub równowąskolancetowate, wyrastające na cienkich, wzniesionych ku górze łodygach. Na ich szczycie pojawiają się zwykle w lipcu-sierpniu kwiaty, wyrastając z kątów liści, drobne, niedekoracyjne, o barwie białej, niebieskawej, różowej lub lila. Owocem hyzopu jest rozłupka.

Występowanie: wywodzi się z regionu śródziemnomorskiego.

Surowiec: ziele.

Zawartość: sporo olejku eterycznego (do 1%), z którego wyodrębnić można m.in.: kamfen, pinen i cyneol, fitosterol, trójterpeny i flawonoidy.

Działanie i zastosowanie: Roślina zyskała uznanie człowieka jeszcze w starożytności, ciesząc się wówczas wielką sławą. Stanowiła wtedy nie tylko doskonałą przyprawę kulinarną i lekarstwo, ale była też wykorzystywana w sprawowaniu obrzędów kultowych wśród ludów Azji Mniejszej. Według Biblii miał działanie oczyszczające zarówno z nieczystości materialnej (trądu i zagrzybień budynków), jak i duchowej. Dzisiaj znajduje zastosowanie przede wszystkim w kuchni.

Napar (1 łyżka stołowa suszu na 1 szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15 - 20 minut), pity 2 - 3 razy dziennie po 1/2 szklanki stosowany jest w leczeniu zaburzeń trawienia - wzdęć, nadmiernej fermentacji jelitowej, nieżytów żołądka i jelit. Ponadto można go również stosować jako dość dobry środek wykrztuśny i odkażający (służący do leczenia stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł), oraz wzmacniający układ oddechowy, pokarmowy i nerwowy.. Herbatka z ziela hyzopu i liści szałwii połączonych ze sobą w równych proporcjach to doskonały środek zmniejszający wydzielanie potu. Medycyna ludowa napar hyzopowy zaleca w nieżycie oskrzeli, kaszlu z przeziębienia, zapaleniu płuc, wczesnym stadium gruźlicy i astmie. Ponadto miał on - jak dawniej sądzono - przynosić ulgę w katarze, działać przeciwgorączkowo, łagodzić bóle mięśniowe i nerwobóle. Do płukania gardła w jego stanach zapalnych używano herbatki z ziela z dodatkiem miodu i mocnego octu (po 1 łyżeczce obydwu na 1 szklankę naparu).

Znaczenie przyprawowe:

W kuchni najlepiej używać świeżych liści lub szczytów kwitnących pędów (chociaż oczywiście można zastąpić je suszonymi). Mają korzenny, lekko gorzki i ostry smak i zapach. Są doskonałym dodatkiem do rozmaitych potraw. Uszlachetniają zupę ziemniaczaną, grochową i fasolową, a także potrawy z soi. Dodaje się ich również do sosów, gulaszu, potraw z wołowiny, dziczyzny i drobiu. Posiekane i zmieszane w równych proporcjach z twarogiem i odrobiną masła i soli, dają doskonałą pastę do smarowania kanapek. Godne zaznaczenia: świeże listki hyzopu dodawane do marynowanych grzybów bardzo podnoszą ich walory smakowe.

Co mówią stare księgi?

Smak hyzopowy gorzkawy, rozgrzewający, zapachu jest miłego. W kaszlach i inszych płuc chorobach, z innej pochodzących przyczyny, użytym być może, równie i jako i w kaszlach flegmistych, bez bólu piersi, gorączki i febry. Pomaga także na krótki oddech, umacnia żołądek, używając go najlepiej można, pijąc listeczki jak herbatę. Gdzie zaś powyższe postrzegać się nie daje przypadłości, tam użycie jego nie tylko nieskuteczne, lecz owszem szkodliwe być może. Do płukania flegmistego gardła, gotowany z wodą, wiele służy, rozrzedzając zgęszczoną zbyt flegmę. Może być użyty i do bólów gardła zapalającej natury, lecz w takim razie, trzeba go dodatkiem octu winnego, niezbyt jednak kwaskowato zaprawić. (J. Dziarkowski, XIX wiek) Liście i kwiat mają zapach mocno aromatyczny; używają się do zaprawy potraw. W medycynie domowej, liście nalane jak herbata, rano, rano i wieczór zażywane, skuteczne są w dolegliwości piersi; żołądek też wzmacniają. W zapaleniu gardła toż nalanie z dodatkiem octu i miodu do płukania służy. (Józef Gerald -Wyżycki, XIX wiek)